नानी मैया दाहाललाई खराब र नेपाली राजनीतिको विकृत पात्रको रूपमा प्रस्तुत गर्दा किन टाउको दुख्दैन नारीवादी र अधिकार कर्मीको ? नानीमैयालाई हरेक चुनाव ताका अपमानित गर्ने होच्याउने र उनको योगदानको अवमूल्यन गर्दा आम नारीको अपमान भएको नदेख्ने नारीवाद कस्तो हो ? २०४८ को संसदीय चुनावमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री तथा कांग्रेस सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई एमाले महासचिव मदन भण्डारीले काठमाडौँ क्षेत्र नं. १ बाट चुनाव हराउँदा पनि नानी मैयाजस्ताले पनि चुनाव जित्छन् भन्ने दृष्टान्त प्रस्तुत गरिएको थियो । त्यस्तैगरी पूर्वराष्ट्रपति विद्या भण्डारीको जितलाई पनि नानीमैयाको जितको उपमा दिइयो ।

राजनीतिमा कुनै नारी र कुनै नयाँ पुरुष पात्रको चर्चा र ख्याति नानी मैयासँग दाँजिन्छ र नकारात्मक बिम्बको रूपमा चर्चा गरिन्छ किन ? अधिकार, इज्जत र मर्यादा कुनै वाद विशेष र व्यवस्था विशेष लिङ्ग अनि तिनका अनुयायीको मात्र पेवा हो ? पञ्चायतमा चुनाव जित्नु नानीमैया दाहालको अपराध हो ? जनताका मुद्दा उठाएर तत्कालीन व्यवस्थाका गलत पात्र विरुद्ध जनताको मत पर्नु र विजयी बनेकी पात्रको उपहास जनअभिमत प्रतिको पनि अन्याय र अपमान थियो । नकारात्मक भोटकै अभ्यासमा नानीमैया विजयी बनेकी भए पनि जनताको अभिमत हो l 

आज पनि कसैको जित र कसैको हारलाई पञ्चायतमा नानीमैया दाहालको जितसँग तुलना गरेर नानीमैयाको अपमान गर्दै जनमतको अवमूल्यन गरिन्छ । सत्ताको चास्नीमा डुबुल्ल्की मार्ने जोगमेहर श्रेष्ठलाई लौरो लगाउने हिम्मत भएकी महान महिला हुन् नानीमैया, जसले जोगमेहर श्रेष्ठ तत्कालीन व्यस्व्थाका हस्ती भन्दा दोब्बरभन्दा बढी मत ल्याएर रापंसमा विजयी भएकी थिइन् । जोगमेहरलाई कम मत र दाहाललाई बढी मत काठमाडौँका  जनताको निसाफ थियो l  तर उनको बदनामी गरिन्छ किनकि उनी नारी पात्र हुन् । पितृसतात्मक सोच र शैलीलाई नारी उदय सह्य हुँदैन र अपमानको भाष्य खडा गरिन्छ । नानीमैयाको विजयको लागि योगदानगर्नेहरूले नै उनको अपमान गरेका छन् l 

व्यक्ति र बोलीको स्वभावको कुरा गर्ने हो भने आज पनि संसदमा पुगेका पुरुष सांसदले, मन्त्रीहरूले संसद्को माइकको मर्यादा राख्न सकेका छैनन् । विगत केही दिनको संसद्को विकृत अभ्यासलाई कुन पुरुष प्रवृत्ति भनेर आलोचना गर्ने ? के पुरुषहरू संसदमा कपडा नै खोलेर उत्रनु सभ्य हुनु हो ? आज पनि संसदमा कोही कपडा खोलेर नै नग्न नृत्यमा निमग्न छन् भने कोही कपडा लाएर दौरा सुरुवाल लाएर सुट र टाइमा ठाँटिएर नै नाङ्गो भएको दुनियाँले देखेको छैन र ? झट्ट सुन्दा अश्लील नसुनिए पनि माननीयहरू अश्लील बोलिरहेका हुन्छन् l अश्लील हर्कत गरिएरहेका हुन्छन् l अश्लिल हुनु भनेको साडी उचाल्नु र अण्डरवेर फुकाल्नु मात्र होइन, अमर्यादित आचरण र व्यवहार गर्नु पनि हो l अनैतिक भ्रष्ट र पदीय मर्यादा बाहिर निस्केर बोल्नु पनि हो l आफ्नो उचाइको ख्याल नराख्नु पनि हो l आफ्ना स्वार्थको लागि नाङ्गिनु र जनताको भलाईको लागि अश्लील देखिनु यी दुई फरक कुरा हुन् l नानीमैयाले आम मान्छेको लागि गरिन् त्यो नकाम थियो कि सुकाम इतिह्समा दर्ज भएको विषय हो l 

संसदमा पुगेका मन्त्री भएका आजसम्मका थुप्रै माननीयहरू कति रक्सी खाएर बाटोमा हल्ला गर्ने, ठुला कुरा गर्ने त कति चिया पसलका गफाडी ग्राहकभन्दा माथि नभएको दृश्य पटक पटक र झल्झली देखिएका छन् ।तिनको बारे खै बिम्ब प्रतिक ? के ती पुरुष हुनुको नाताले तिनको स्तरप्रति खेदजनक बिम्ब नबनेको हो ? पक्कै हो ? किनभने स्थानीय निर्वाचनमा काठमाडौँको मेयरमा बालेनको विजय, धरानमा हर्क साङपाङको विजयलाई नानी मैयाको पुनरागमन भनियो l 

२०७९ को सङ्घीय चुनावमा काठमाडौँ क्षेत्र नं. २ बाट चुनाव जित्ने रास्वपाकाकी सांसद सोविता गौतम र ललितपुर क्षेत्र नं, ३ बाट चुनाव जित्ने तोशिमा कार्कीको जित र समग्र रास्वपाको जितलाई नानी मैया प्रवृत्तिको नयाँ भर्सन भनेर उपहास गरियो । यसले जनताको अभिमतको मानमर्दन गर्ने र विशेष गरी नारी पात्रलाई बेज्जत गर्ने, होच्याउने, गिल्ला गर्ने क्रमलाई आज पर्यन्त निरन्तरता दिएको पाइन्छ । जुन खेद जनक छ । यस्तो खेदजनक कार्य स्वयं नारीहरूबाट पनि भैरहेको छ । यसमा नारी सचेतता जरुरी देखिन्छ l २०६४ मा चुनाव जित्ने बेला माओवादी सांसदहरूलाई पनि नानी मैया प्रवृत्तिको पुनरावृत्ति भनेर होच्याईयो l कांग्रेस एमालेका ठुला भनिएका नेताहरूको हारलाई अस्वाभाविक मानियो l जनताको फैसला र विवेकमा प्रश्न गरियो ?

नानीमैयाको राजनीति 

१० वर्षकै हुँदा २०११ सालमा त्रिभुवन ग्राम विकासको सभापति भएर राजनीतिमा लागेकी २०२९ सालमा जोरपाटी गाउँको उपप्रधानपञ्च बनेकी नानी मैया कसैको दया,निगाह र बक्सिसमा उप प्रधानपञ्च  र राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य बनेकी होइनन् । । त्यतिबेला उनको भूमिका कुनै पुरुषको भन्दा कम थिएन । जनमुखी काम गर्न दवाव दिने र कामचोरको सातो बोक्ने प्रवृति थियो उनीमा । २०३८ सालको चुनावमा ६५७७७ मत प्राप्त गरेर देशको राजधानी सहरबाट राष्ट्रिय पञ्चायतमा पुगेकी मान्छे हुन् उनी । नानीमैया एकाएक र चिट्ठा परेर राजनीतिमा आएकी होइनन् । बरु तत्कालीन समाजमा विद्रोह गर्ने सशक्त हाँक भएकी नारी हुन ? उनको उपस्थिति र विजय अनि उनको काम तारिफ योग्य बन्नु पर्ने हो तर ......? उनले आफ्ना लागि नभएर आम सर्वसाधारणका लागि काम नगर्नेको विरुद्ध दुर्वाच्य बोलेकी हुन् । अन्यायको खिलाफमा न्यायको आवाज बोल्दा रुढ देखिएकी हुन् । लबस्तरोपनको विरुद्ध उनले कतिपय अवस्थामा लबस्तरो शब्द मार्फत नै प्रहार गरेकी हुन् l 

नानीमैयाका कामहरू

 व्यक्तिगत जीवनबाट टाढा बसेर जनताका लागि काम गर्ने पात्र र प्रवृत्ति हुन् नानीमैया दाहाल । काठमाडौंबाट जितेकी रापंस भए पनि उनीकहाँ सहयोग माग्न आउने देशको जुनसुकै ठाउँका मानिसलाई आफ्नो ठानिन्  । विद्यार्थी, गरिब, दुःख पाएका, औषधि गर्न नसक्ने अवस्थाका मानिसलाई जहिल्यै  सहयोग गरिन् । त्यसका लागि मन्त्री, रापंस, सांसद न्यायाधीश र कर्मचारी ती जुनसुकै तहका हुन्जो,सुकैसँग झगडा गर्न, भनाभन गर्न वा हात हालाहाल गर्न पनि तयार हुन्थिन् । निडर र हक्की स्वभाव र अन्याय नसहने उनको बानीको कारण विद्यार्थी, मजदुर र सर्वसाधरणको काम नगर्ने कर्मचारी, प्रहरी ,हाकिम, मन्त्री सबैलाई मुख छोडनु र उस्तै परे हात हाल्नु उनको विशेषता थियो । नानी मैयाको मुखले सर्वसाधारणले सेवा पाए कि हैरानी ? पक्कै सेवा पाए।तसर्थ जनताको पक्षमा खरो बोल्ने र जनताको सेवाको लागि काम गर्ने पात्र कसरी खराब हुन्छ ? के आजका माननीयहरू जनताको पक्षमा नानीमैया जत्तिको खरो र खतरा निस्कन सकेका छन् ? बरु नानी मैया भन्दा स्तरहीन छन् जनताको लागि नानी मैया जत्तिको लगाव राखेर काम गर्न सकेका छैनन् l नानी मैयालाई विद्रोह, र कामयावी नारीको बिम्ब उपयुक्त हुन्छ l 

राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य भएपछि नानीमैयालाई आर्थिक समितिमा परिन्। रुद्रप्रसाद गिरी समिति सभापति थिए । पढेलेखेको नभए पनि आफ्नो कर्तव्यबाट भने उनी कहिल्यै पछि हटिनन् । गलत कामको साक्षी कहिले पनि बसिनन् । भत्ताका लागि हस्ताक्षर गरेर भाग्ने काम गरिनन् । ‘सही गएर गइहाल्नुस् । भत्ता आइहाल्छ भन्थे । भत्ता खान आको हो र ? हिसाब हेर्न आएको हो । कहाँ जान्छु भन्थेँ,’ आफूले अड्डी कसेका दिनलाई स्मरण गर्दै उनले भनिन्, ‘बेरुजु त खुब समात्थेँ ।’नानी मैयाले नयाँ पत्रिकासँगको ( २०७८ वैशाख ११ शान्ति तामाङसँग ) भनेकी छन् ।

उपप्रधानपञ्च भएपछि पनि उनले थुप्रै सुधारका काम गरिन् । साल्ट ट्रेडिङमा घन्टौँ बस्नुपर्ने लाइन उनले व्यवस्थित गरिन् । ‘मलाई जोरपाटी गाउँको उपप्रधानपञ्च भएपछि गाउँ पञ्चायतले साल्ट ट्रेडिङमा पठायो । एक माना तेल लिनका लागि पनि घन्टौँ लाइन बस्नुपर्ने । यस्तो पनि कहीँ हुन्छ भनेर हामी एक पैसा धेरै तिरौँ । दिनभर यो घाममा तातिनतिर नलागौँ । यसमा सबैले हो मा हो मिलाए । त्यसपछि एक माना तेल र नुनका लागि लाइन बस्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य भयो,’ उनले सम्झिइन् । उनको पहलपछि नै सबैतिर सामान सर्वसुलभ पाइन थालेको थियो । गाउँ उपप्रधानपञ्च र राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य उनी काठमाडौं जिल्लाको सबै जसको घर–घर पुगिन् । ‘गरिबलाई दुःख दिनेलाई सीधै पापी र अपराधी  भनिन् थर्काइन् ।उनले काम गर्नेलाई दुख दिएकी होइनन् काम चोर्ने र गरिबमारालाई थर्काएकी  हुन् । यो त एउटा उदाहरण भयो । तर, गाउँ र जनताका लागि उपप्रधानपञ्च भएपछि उनले यस्ता थुप्रै काम गरिन् । सुकम्बासीहरूलाई बस्ती बसाउने, भूमिसुधार लागू गरेर भूमिहीनहरूलाई जग्गा दिलाउने, कसैलाई दुःख पीडा भयो भने समाधान गर्ने, बिजुली, पानी निर्माणमा सहयोग गर्नेजस्ता सामाजिक काम गरेपछि उनको लोकप्रियता झनै बढेको थियो । 

न्यायाधीश कुटेको प्रसङ्ग 

उपप्रधानपञ्च हुँदाको एक घटनालाई उनले जताततै उधृत गरेको पाइन्छ। गरिब किशोरीको न्यायका लागि उनले न्यायाधीशलाई हातै हालेको घटना छ ‘कपनको एउटी गरिबकी छोरीको बलात्कारपछि बच्चा जन्मियो । तर, गुपचुप राख्न खोजे । मिलाउन खोजे । मैले आफ्नै पहलमा उजुरी दिएँ । तर, बारम्बार न्यायाधीशले उल्टै गरिब देखेर केटीलाई हप्काए । त्यही दिन दिउँसो मैले न्यायाधीशलाई तीन छाता हानिदिएँ’ । त्यसपछि त्यही दिन न्यायाधीशले न्वारान पनि गर्नू, मानाचामल पनि दिनू, अंश पनि दिनू भनेर मुद्दा जिताइदिएको प्रसङ्गको चर्चा हुन्छ । बलात्कार गर्नु अत्यतै नीच र घटिया काम हो नै l त्यसमाथि पनि बलात्कृतले न्याय नपाउनु दुर्भाग्यपूर्ण स्थिति हो तत्कालीन चेत र परिवेशमा बलात्कृतले माना चामल र अंश पाउनु ठुलै कुरा थियो l आजको चेत र परिवेशले बलात्कारीलाई अन्य कारबाहीको विषय उठाउन सक्छ त्यो अर्थमा नानिमैयाको पहलको न्याय अर्धन्याय देखिए पनि त्यो समयमा त्यति हिम्मत गर्नु  सामान्य विषय थिएन l नानी मैयाले सूर्यबहादुरलाई पनि लबस्तरो शैलीमा प्रश्न गरेको चर्चा पाइन्छ l 

पञ्चायतको सदस्य हुँदा अरू आफ्नो जिल्लामा मात्र काम गर्थे, उनी भने सबै जिल्लाका काममा खटिन्थिन् । यही कारण पूर्व मेचीसम्मका मानिस मन्त्रालयमा केही काम भए उनलाई अघि लगाउँथे । ‘आफ्नो गाउँठाउँमा विकासका काम आएन भने मन्त्रालयमा डेलिगेसन आउँथे । तर, मन्त्री काम गर्न मान्दैनथे,’ उनले भनिन्, ‘तँ भोलि भोट माग्न त्यहाँ जान पर्दैन, काम गर्ने कि नगर्ने भनेर म झपारिदिन्थेँ । अनि काम हुन्थ्यो । त्यही भएर मलाई अघि लगाएर लान्थे जसको कारण सरकारी अड्डामा सबैले मान्थे र जनताको काम हुन्थ्यो ।

कुनै पनि व्यवस्था आफैमा खराव र असल मात्र हुँदैन त्यसलाई परिचालन गर्ने हात र शासकीय रोलमा पुग्नेको चरित्रमा पनि भर पर्छ।पञ्चायतमा बदनाम पात्र पनि थिए र बदनाम पात्रलाई राजनीतिक झापड लगाउने पात्रहरू पनि हुन्थे।नानीमैया  त्यस्तै बदनाम पात्रलाई झापड हान्ने पात्र हुन् ।पञ्चायतमा काम गरेर उनले शोषण दमन र उत्पीडनको काम गरिनन् धन आर्जन गर्ने मोहमा लागिनन् बरु राजनीति गर्दा आफ्नो पैतृक धन रित्याइन । आजका प्राय मन्त्री र माननीयहरू धन आर्जन गर्न मरिहत्ते गर्छन् पुरुष सांसद सुत्केरी भत्ता लिएर बदनाम छन् ।

घर हुनेहरू काठमाडौँमा डेरा भत्ता लिन्छन् तर नानीमैयाले त्यस्तो कुनै वित्तीय अपराध गरिनन् जति सकिन आफ्नो बुताले भ्याएको राम्रो गरिन् ।उनको हक्की निडर स्वभाव अन्न्याय नसहने बानी मानक प्रतीक र बिम्ब बन्नु पर्ने हो तर उनले प्राप्त गरेको विजय खिल्ली, उटपट्याङ्  व्यङ्ग्य र  उपहासको बिम्ब बनेर नारी पात्र माथिको मजाक गर्न केन्द्रित छ । नानीमैया पात्र र प्रवृत्तिको अपव्याख्या गरेर इतिहासमाथि नारी विद्रोहप्रति अपमानले डामिएको छ l जसलाई बदल्न सकिएन भने नारीप्रतिका अपमानका भाष्य र बिम्बहरू बन्नेक्रम रोकिने छैनन् l 

स्मरणीय : नानी मैयाको स्थानमा कुनै पुरुष पात्र हुन्थ्यो भने उसलाई दिने दर्जा,सम्मान र मर्यादा कति माथि र महान हुन्थ्यो । तर एक नारीको हकमा उनलेे पाएको अमर्यादा घीनलाग्दो भालेवाद हो, जसलाई पछ्याउँदै हिंड्न् नारीवादीहरू आज पनि मन्जुर देखिन्छन् । नानी मैयाको अपमान र अमर्यादा गर्ने भाष्य सच्याउनु पर्ने र उनलाई विद्रोही, जनसेवक र बोल्ड नारीको रूपमा चित्रित गर्नु इतिहास र नारी पात्र माथिको न्याय हुन जान्छ l 

फोटो : फाइल फोटो प्रयोग